પોસ્ટ 7: કાં'ક હોય તો જ કાં'ક આવે

(ફૂલછાબ - પંચામૃત - 26 ઓગસ્ટ, 2015)

જે એસએલઆર તરીકે ઓળખાય એ મોટો અને લાંબો કેમેરો હાથમાં લેવાનું બહુ બન્યું નહોતું પરંતુ સુરતના દ્રષ્ટિકોણ ગ્રુપથી ફેસબુકના માધ્યમથી પરિચિત હતો. અને એથી જ તેના ફાઉન્ડર મેમ્બર સૌરભ દેસાઈને નામ અને કામ થી જાણતો. તેના પાર્ટનર અને મિત્ર અંકિત માવચીને પણ આ જ રીતે, આ જ કારણે ફક્ત એક મારા પક્ષેથી ઓળખતો. બંને ફોટા પોસ્ટ કરે તે જોવાની મજા પડે. ધીમે ધીમે રસ કેળવાયો. શરૂઆતમાં બંનેમાંથી અંકિતના ફોટા એટલે જોવા વધુ ગમતા કે તે ફોટા સાથે કેપ્શન એટલું સરસ મુકે કે વાહ બોલાય જાય. તેને પોતાના ફોટાને આપેલા ચોટડુક ચબરાકીયાથી તેના ફોટા જોવા બહુ જ ગમે. ફોટા સાથે એકદમ રીલેટેડ અને શબ્દોની જબરદસ્ત પસંદગી. ફોટા વિષે બહુ ટેકનીકલ સમજ નહોતી પરંતુ થોડીઘણી એસ્થેટીક સેન્સને આધારે ફોટા જોવાની મજા આવતી. સૌરભના ફોટા વાઈલ્ડ લાઈફને લગતાં હોય એટલે ધીમે ધીમે કુદરતના અલગ અલગ રંગરૂપ તેમના ફોટા દ્વારા જોવાની શરૂઆત થઇ. અલગ અલગ જગ્યાએ, અલગ અલગ સમયે, અલગ અલગ એંગલથી કુદરતના અવનવા નજારા જોવાની સમજ અને દષ્ટિ ધીરે ધીરે આવવા લાગી. ફેસબુક અને તેમની સાઈટ પર તે બંનેએ મુકેલા પોતાના કામને જિજ્ઞાશાપૂર્વક જોવાની ટેવ પડી. પછી તો બીજા ફોટોગ્રાફરના ફોટા જોવાની પણ શરૂઆત થઇ. સુરતના જ આ દ્રષ્ટિકોણ ગ્રુપ સાથે સંકળાયેલા ડો. ભાવિન પટેલ સાથે પણ કેમેરા અને અન્ય ફોટા વિષયક વાતો થઇ. 

group photo with Saurabh Desai

દ્રષ્ટિકોણ દર રવિવારે સુરતમાં ફોટોવોકનું આયોજન કરે, જેમાં સૌ પોતપોતાના કેમેરા લઇ અલગ અલગ જગ્યાએ ફોટા પાડવા જાય. ફેસબુક પર મન્થલી કોન્ટેસ્ટ રાખે જ્યાં તે ગ્રુપના સૌ પોતપોતાના પાડેલા ફોટા થીમ અનુસાર પોસ્ટ કરે. જોવાની અને જાણવાની મજા આવે. એનાથી પ્રેરાયને રાજકોટમાં પણ થોડા અંગત મિત્રો સાથે મળી રવિવારે ફોટોવોક શરુ કરી. ફોટોગ્રાફીની સાથે સાથે જ્યાં રહીએ છીએ ત્યાંની જ ખુબ જ સરસ પરંતુ હજુ સુધી અજાણી જગ્યાઓ જાણીતી અને માનીતી બની. રાજકોટ આજુબાજુની સરસ કુદરતી અને પ્રકૃતિમય જગ્યાઓ જોવા મળતી થઇ. હવે જ્યાં પ્રકૃતિ હોય ત્યાં પંખી તો હોય જ. કેમેરામાં આ પક્ષીઓને કેદ કરવાનાં રવાડે ચડાયું અને સાથે રહેલા ડો. સુનીલ મોટેરીયા જેવા સુપર્બ બર્ડ વોચર પાસેથી પહેલીવાર પક્ષીને જોતા, જાણતા, સમજતા, ઓળખતા આવડ્યું તેમજ પક્ષીને નિરાંતે નિહાળી તેની અદા, કલર, ટેવ, અવાજ અને સુંદરતાને માણવાનું ચાલું થયું. કુદરતને ખુબ જ નજીકથી જોવાનું, જાણવાનું, માણવાનું શરુ થયું. આમ વહેલી સવારે ઇશ્વરિયા પાર્ક જવાનું થયું અને ત્યાં મિત્રો અતુલ કાલરીયા, મનોજ ફીણાવાને ગોલ્ફ રમતા જોયા અને વળી પાછું કંઈક નવીન એટલે કે ગોલ્ફની સમજ મળી અને ગોલ્ફ સ્ટીક પર હાથ અજમાવવાનું શરુ કર્યું. કેમેરામાં ફોટા પડે કે ના પડે પણ દિલોદિમાગમાં આ કુદરતના રંગરૂપ કેપ્ચર થવા લાગ્યાં. પ્રકૃતિના સોંદર્યની સમજ આવી, ફરી ફરી તેને માણવાની ભૂખ જાગી. ત્યાં જ રાજકોટમાં સૌરભ દેસાઈનો એક દિવસનો ફોટોગ્રાફી વર્કશોપ ગોઠવાયો. જેને હજુ સુધી તેના ફોટાઓથી જ જાણતો હતો તેને રૂબરૂ મળવાનું, સાંભળવાનું થશે તેનો ઉત્સાહ સમાતો નહોતો. આખો દિવસ તેના ફોટાઓ, ફોટો ટુર, થયેલા અનુભવો, ટેકનીકલ માહિતી અને ફિલ્ડ પર તેમનું માર્ગદર્શન યાદગાર રહ્યાં. પેશન અને સ્કીલનું જોરદાર કોમ્બીનેશન તેમના વ્યક્તિત્વમાં અનુભવાયું. તે વર્કશોપમાં તેમને પાડેલા ગીરનાં સિંહના ફોટા જોયા અને ગીરના તેમના અનુભવો સાંભળ્યા. સાથે રહેલા બીજા મિત્રોએ પણ ગીરના સરસ અનુભવો પર્સનલી શેર કર્યા. વનરાજના અનોખા અંદાજની વાતો થઇ. નેચર લવર અને વર્કશોપના આયોજક ધૈવત હાથી પાસેથી ગીરની ઘણી અજાણી વાતો જાણવા મળી અને ગીર જવાનું મનોમન નક્કી થયું. વાંચનના શોખથી ધ્રુવ ભટ્ટનું નામ અજાણ્યું નહોતું ત્યારે ધૈવતે ધ્રુવ ભટ્ટની ગીર પર લખાયેલી અકુપાર નોવેલ વાંચી જવા ભલામણ કરી. ઉપરોક્ત બનેલા બનાવોથી બનેલા પિંડમાં અકુપારે જીવ પુરવાનું કામ કર્યું. 

with Dhruv Bhatt 

વાંચીને જે કલ્પના બની તેને હકીકતમાં ફેરવવા મિત્ર પ્રયાગ પટેલ સાથે ગીર ગયા. પહેલી વાર ખુલી જીપમાં બેસી સાચુકલાં જંગલમાં ફર્યા. અત્યાર સુધી ઝૂના પાંજરામાં કે ટીવીના પડદે જોયેલા ઘણા જીવોને સગી આંખે મુક્તપણે પોતાના અંદાજથી વિહરતા જોયા. આખા'ય શરીરમાં ઝણઝણાટી વ્યાપી ગઈ, અફલાતુન અનુભવ થયો. આ અનુભવ બાદ ફરીથી અકુપારને ઘૂંટડે ઘૂંટડે પીધી. કુદરત હજુ વધારે મહેરબાન થવાની બાકી હતી અને એટલે જ એમની મહેરબાની રૂપે રાજકોટમાં અદિતિ દેસાઈએ દિગ્દર્શન કરેલું અકુપાર પર તૈયાર થયેલું નાટક અકુપાર જોવા જવાનું થયું. ઓવારી જવાયું અને બોલી જવાયું ખમ્માં ગઈરને. નસીબની બલિહારી એવી કે તે જ શો માં અકુપારના લેખક ધ્રુવ ભટ્ટ મળ્યાં, વાતો થઇ. અકુપારની સાંસાઈનું બહેતરીન પાત્ર ભજવનાર જાણીતી આરજે દેવકી અને નાયકનું પાત્ર ભજવનાર પ્રસિદ્ધ અભિનય બેન્કરને પણ મળવાનું થયું અને તે બંનેથી પરિચિત થવાયું. અને પછી તો અભિનયના અભિનય વાળું વેલકમ જીંદગી નાટક જોઈ સૌમ્ય જોશીનો પણ પરિચય થયો. અકુપારના પગલે ધ્રુવ ભટ્ટના બીજા પુસ્તકો વાંચ્યા. પ્રકૃતિનું સૌન્દર્ય ધ્રુવદાદાની કલમે જોરદાર ખીલે છે અને દાદાના શબ્દો અને શૈલી કુદરતનો અલૌકિક અને આધ્યાત્મિક અનુભવ કરાવે છે. આપણી અને પ્રકૃતિ વચ્ચે કંઈક કનેક્શન છે તેવું તેને વાંચતા અનુભવાય છે. 

with Devaki

with Abhinay

તો થોડા સમય પહેલા જ પાછો એક ફોટોગ્રાફી વર્કશોપ અટેન્ડ કરવાનું થયું જેમાં સુરતના જ બહેતરીન કપલ નેહા અને ચિતરંજન દેસાઈના ફોટોગ્રાફીના અનુભવ, આવડત જાણતી વખતે આ કપલના દેશ પરદેશ ફરવાના શોખથી ઈમ્પ્રેસ થઇ જવાયું. જાત જાતની જગ્યાઓને એક્સ્પ્લોર કરી ફોટોગ્રાફી કરનાર આ કપલની લવલી લાઈફની ઈર્ષા થઇ આવી. રાતના ત્રણ વાગ્યે રાજકોટની ભાગોળે ખીરસરાની વીડીએ લઇ જઈ ચિતરંજન દેસાઈએ નાઈટ સ્કાય ફોટોગ્રાફી વિષે લાઇવ ડેમો કરાવ્યો. ફરીથી કુદરતનું એક બીજું પરિમાણ સામે આવ્યું. અમાસના કાળા ડીબાંગ આકાશમાં નાચતા તારાઓ અને પહેલીવાર નરી આંખે મિલ્કી વે જોઈ જલસો પડી ગયો. આપણી આજુબાજુ જ આવું કેટલુંય છે પણ આપણે તેના તરફ એક નજર પણ નાખી હોતી નથી એવી ગિલ્ટી પણ ફિલ થઇ.

with Neha & Chitranjan Desai

હાલમાં પગમાં ફેકચર થયું હોવાથી થતાં ધરાર આરામ વખતે મુકેશ મોદીનું ધ્રુવ ભટ્ટની કથાઓનું રસદર્શન કરાવતું પુસ્તક યાત્રા ભીતરની વાંચતી વખતે આ લેખની શરૂઆતથી બનેલા એક પછી એક બનાવોના ટપકાઓને જોડતા જોડતા એક અનેરા અનુભવનો આકાર બની ગયો. કશુંક થવા કે સમજાવવા જ કશુંક થાય. ક્યાંક લઇ જવા ક્યાંકથી શરૂઆત થાય. એક પછી એક ઘટતી ઘટનાઓના અનુસંધાન જોડતા જાય. કેટકેટલા વિષયો, વ્યક્તિઓ, જગ્યાઓ, બાબતોના મુકામથી સફર મજેદાર બનતી જાય. જીંદગીમાં સમયે સમયે થતા અનુભવો કે મળતા માણસો એક યા બીજી રીતે કોઈક બીજા અનુભવ કે માણસ સુધી પહોચાડવાની કડી સાબિત થતી હોય છે. કંઈક સુધી લઇ જવા કોઈક મળતું હોય કે કંઈક થતું હોય એવું લાગે છે. દરેક ઘટના, વ્યક્તિ કે અનુભવ કોઈક બીજી નવી ઘટના, વ્યક્તિ કે અનુભવ તરફ આંગળી ચીંધે છે કે દોરી જાય છે. અને આમ ને આમ ટપકાંઓ જોડાતાં રહી અનોખા, અવનવા અને અફલાતુન આકારો બને છે. અકુપારનું જ વિક્રમ ભરથરીના મુખે મુકાયેલ એક વાક્ય અહી બંધબેસતું લાગે; કાં'ક હોય તો જ કાં'ક આવે. વિચારજો.                        

પોસ્ટ 6: અલગ છે પણ ગલત નથી

(ફૂલછાબ - પંચામૃત - 27 મે, 2015)

આ દુનિયામાં સૌ કોઈ પોતપોતાની રીતે અલગ છે, યુનિક છે. એકને કંઈક ગમે છે તો બીજાને બીજું. એકનો શોખ, રસ, માન્યતા, અગ્રતા અને લાયકાત કે કેપેસીટી બીજાથી અલગ જ હોવાના. હું જે માનું છું તેવું કદાચ બીજો માનતો ન પણ હોય. બધા જ પોતપોતાની સમજણ મુજબ વિચારે છે અને કદાચ પોતપોતાની રીતે બધા જ સાચા છે. ઘણા બીજામાંથી શીખે છે તો ઘણા બીજાને વખોડે છે. ઘણા જાતે વિચારે છે તો ઘણા બીજાના વિચારને અનુસરે છે. ઘણા પોતાને જ સાચા માને છે તો ઘણા બીજાને જ સાચાં માને છે અને ઘણા બીજાને પણ સાચાં માને છે. કોઈ સાદગીમાં માને તો કોઈ લકઝરીમાં. કોઈને દેખાડવું ગમે તો કોઈને સંતાડવું. ઘણા ન હોય તોય બતાવે અને ઘણા હોય તોય ન બતાવે. કોઈ ફલેટમાં રહે તો કોઈ ટેનામેન્ટમાં. કોઈ બ્રાન્ડેડ પહેરે તો કોઈ ગુજરીના. કોઈને વધારે ખર્ચો કરીને આનંદ આવે તો કોઈને ઓછામાં ઓછો ખર્ચો કરે તો આનંદ આવે. કોઈને નોકરી ગમે, કોઈને ધંધો. કોઈ રિસ્ક લે તો કોઈ સેફટીનું વિચારે. અહી સૌ અલગ છે પણ ગલત નથી. કોઈ એક બીજા જેવું નથી. તો પછી બીજા જેવું થવાનો કે બીજા આપણા જેવા થાય એવો આગ્રહ રાખવાનો હોય જ નહિ. 

સૌ કોઈ પોતપોતાની જીંદગી પોતાની વિચારસરણી અને સમજણ મુજબ જીવે છે અને તેનું સારું કે નરસું પરિણામ પણ પોતે જ ભોગવે છે. હું હું છું. તે તે છે. બંનેને પોતપોતાના સંજોગો, સમય, પરિસ્થિતિ, પસંદગી, ગમો-અણગમો, બજેટ, આયોજન, અગ્રતા હોય છે. હું જેવો છું તેવા સૌ થાય કે સૌ છે તેવા મારા થવું એ જરૂરી નથી અને શક્ય પણ નથી. કોઈ પરફેક્ટ નથી. સૌ કોઈ પોતપોતાની તાકાત અને મર્યાદા સાથે જીવે છે. એક આમાં માહિર તો બીજો બીજામાં. તકલીફ એ છે કે આપણે બીજા જેવું જીવવાની કોશિશમાં આપણા જેવું જીવવાનું ભૂલી જઈએ છીએ. બીજાનું ઉછીનું જીવવા કરતા આપણે આપણા જેવું જીવાય. 

મજા, આનંદ, ખુશી, સુખની વ્યાખ્યા સૌ કોઈની જુદી જુદી હોય. કોઈકને ફરવામાં મજા આવે તો કોઈકને આરામ કરવામાં. એકને મુવી જોવામાં આનંદ આવે તો બીજાને મેચમાં. કોઈની ખુશી બહુ કામ કરવામાં છે તો કોઈકને નવરાં રહેવામાં. કોઈક ઓછામાં પણ ખુબ ખુશ હોય તો કોઈક ઘણામાં પણ ના હોય. સૌ પોતપોતાની જરૂરિયાત મુજબ જીવન જીવે છે ત્યારે એને આમ ન કરવું જોઈએ કે એને આમ જ કરવું જોઈએ એવું માનવું ખોટું છે. આપણને ગમે છે તે બીજાને ન પણ ગમે અને બીજાને ગમે છે તે આપણે ગમાડવું જરૂરી પણ નથી. જરૂરી છે એકબીજાની જિંદગીને માન આપવાની. એકબીજાની પસંદગી કે પ્રાયોરીટીને રીસ્પેક્ટ આપવાની. એ એની જીંદગી છે જેના પર એનો હક છે. એ જીવે છે, જીતે છે, હારે છે, સમજે છે, સહન કરે છે, આનંદ કરે છે, ભોગવે છે, વાપરે છે, બચાવે છે, કોઈએ બીજા કહે કે કરે તેમ કરવું જરાય જરૂરી નથી. હા, બીજા પાસેથી માર્ગદર્શન લેવાય, સલાહ લેવાય, બીજાની ભૂલમાંથી શીખાય, બીજાની સારી વાત સ્વીકારાય પરંતુ જાત માટે નિર્ણય લેતી વખતે આપણને સારું અને સાચું લાગે તે જ કરાય અને ખાસ, બીજાને જેવું અને જે ગમતું હોય તે કરવા દેવાય.      

ઘણાને પોતાની કરતાં બીજાની જીંદગીમાં વધુ રસ હોય છે. આપણે શું કરવું કે કરીએ છીએ એના બદલે બીજા શું કરે છે કે બીજાને શું કરવું જોઈએ એવી બાબતોમાં જ આપણે સૌ રચ્યાંપચ્યાં રહેતા હોઈએ છીએ. બીજાને સળી કરાય નહિ અને બીજાની સળીથી ગરમ થવાય નહિ. ઘણાંને પોતાની વાત મનાવવાનો બહુ શોખ હોય. બીજાની વાત સંભળાય, યોગ્ય ન લાગે તો દલીલ ન કરાય, સારું લાગે તે લેવાય અને તેમનો આભાર માની અમલ તો આપણી રીતે અને આપણને ગમે તેમ જ કરાય. જરૂર જણાય ત્યારે યોગ્યને પુછાય કે કોઈ પૂછે ત્યારે કહેવાય, પણ કીધું છે તે માને જ તેવી અરસપરસ અપેક્ષા કે આગ્રહ ન રખાય. ચંચુપાત કે પંચાતમાં સમય - શક્તિ ના બગાડાય. બીજાની ઈર્ષા કે અદેખાઈ ને બદલે ખુદની ઈચ્છા અને આનંદને પ્રાધાન્ય અપાય. સૌને પોતપોતાની આ સરસ મજાની જીંદગી પોતપોતાની રીતે જીવવાનો હક છે અને એમાં જ મજા છે. વિચારજો.   

પોસ્ટ 5: આઈ લવ મી

(ફૂલછાબ - પંચામૃત - 21 જાન્યુઆરી, 2015)

મોટેભાગે આપણે બીજાને ચાહવામાં કે બીજા આપણને ચાહે તે માટેના પ્રયત્નોમાં રચ્યાપચ્યા રહેતા હોઈએ છીએ. બીજાને ખોટું ન લાગે કે આપણાથી એને ખરાબ ન લાગે માટે ઘણીવાર આપણે એમને અનુકુળ થવા અધીરા બનીએ છીએ. આપણી ઈચ્છા કે મજા યોગ્ય હોવા છતાં બીજાને એ ગમતી નથી એટલે આપણે એ ટાળીએ છીએ. પરિવારજનો, મિત્રો, સગા-સંબધીઓ કે સમાજ વગેરેના ગમા - અણગમા વિષે બહુ બધું વિચારતી વખતે આપણે ખુદના ગમા - અણગમા પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરીએ છીએ. આપણા માટે ખુબજ મહત્વની કે વ્હાલી વ્યક્તિ તેને જે ગમતું હોય તેવું તે કરે એમાં આપણો વાંધો ન હોવો જરૂરી છે પરંતુ આપણે કૈક ગમતું કરીએ ત્યારે દરવખતે તે વ્હાલી વ્યક્તિના વલણ કે વાતને વિચારવી  જરૂરી ન પણ હોઈ શકે. અલગ અલગ વ્યક્તિના કોઈપણ એક બાબત પ્રત્યેના વ્યુપોઈન્ટ અલગ અલગ હોઈ શકે એવું આપણે સૌ સ્વીકારીએ છીએ ત્યારે કદાચ આપણને  જે ગમે છે તે રીતે વર્તવામાં કે જીવવામાં બીજાની બહુ બધી સ્વીકૃતિની જરૂર જણાતી નથી. છતાં આપણે એમને પ્રેમ કરીએ છીએ એટલે અથવા તો આપણને એ પ્રેમ કરે છે એટલે આપણે એમની સાથે અનુકુળ થવા આપણી જાતને પ્રેમ કરવાનું માંડી વાળીએ છીએ. 

હદ તો ત્યારે થાય જયારે આ જે હું કરીશ તે તેને નહિ ગમે એવું આપણે ફક્ત શંકા કે અંગત માન્યતાથી માની લઈએ છીએ એટલે કે બીજાને તમારા એ વર્તન કે પવૃત્તિથી કોઈ વાંધો કે વિરોધ જ ન હોય છતાં કેવું લાગશે, શું કહેશે, ખરાબ કે દુઃખ લાગશે વગેરે બાબતોમાં આપણે અટવાતા હોઈએ. ધીમે ધીમે આવા આપણી જાત સાથે કરેલા સમાધાનો નિરાશા કે દુઃખ આપતા હોય છે. કદાચ આવું કરતા કરતા આપણે પણ બીજા પાસેથી આપણી વાત કે વર્તન સાથે અનુકુળ થવાની અપેક્ષા રાખતા થઇ જશું અને આપણે એમને અનુકુળ થઈએ છીએ એવું જતાવવાનું કે જણાવવાનું શરુ કરીશું. બસ જેમ આપણે મનગમતું ન કરી શકવાથી થાક્શું એમ જ એ આપણી આવી અપેક્ષા કે ટોણાથી કંટાળશે અને થાકશે. આના કરતા તો બીજા વિષે બહુ બધું ન વિચારીને આપણને મનગમતું - યોગ્ય લાગતું કરીએ. અહી એકબીજાને સાથ સહકાર ન આપવાની કે જરૂર જણાય ત્યારે યોગ્ય રીતે એકબીજાને અનુકુળ ન થવાની જરાય વાત નથી, મુદ્દો એ છે કે મને ગમતું બીજાને કદાચ ગમશે નહિ એવું માનીને એ ન કરવું જરૂરી નથી.

આપણને મળેલી આ એક જીંદગીમાં આપણે આપણી સમજ, જ્ઞાન, શોખ, પ્રાયોરીટી, પરિસ્થિતિ અને સંજોગ મુજબ ગમતી મજા અને યોગ્ય આનંદ કરતા હોઈએ ત્યારે દરવખતે બીજાના વખાણ કે સ્વીકારની ચિંતા છોડી; કેવું લાગશે ને બદલે ખુદને કેવું લાગે છે તેના પર ધ્યાન આપવું વધારે જરૂરી લાગે છે. આઈ લવ યુ કહેવામાં અને સાંભળવામાં આપડે એટલા બીઝી થઇ ગયા છીએ કે ખુદને હળવેકથી કયારેક આઈ લવ મી કહેવાનું ચુકી જઈએ છીએ. જાતે કરેલી મહેનત કે સંઘર્ષ અને દિલો-દિમાગથી લીધેલા નિર્ણયો બાદ મળેલી સફળતા કે સિદ્ધિ જેટલી અને જેવી હોય તો’ય આપણી છે. આ માટે જાતે પીઠને થપથપાવવી જોઈએ. બીજા આપણી સિદ્ધિ કે સારી બાબતો માટે પ્રાઉડ કરે કે ના કરે આપણે ખુદે તો તેનું પ્રાઉડ લેવું જ જોઈએ. કદાચ ક્યારેક માનવસહજ સ્વભાવથી ભૂલ પણ થાય તો તેને સમજી-સુધારી તેનું ગિલ્ટ ફિલ ન કરી, જરુરુ જણાય ત્યારે માફી માગી લઇ, જાતને કોશવા કે સજા કરવાને બદલે ભૂલમાંથી શીખી, ફરી ઉભા થઇ નવી શરૂઆત કરી જાતને સુધરવા - બદલવા - વિકસવા જાતે પ્રોત્સાહન આપવું પડે. બીકથી બધું છોડી દેવાને બદલે જાતને ‘હશે હાલ હવે ધ્યાન રાખીશું’ કહી મોટીવેટ કરવી પડે. સફળતાના માપદંડ સૌ માટે સરખા ન હોય. વ્યસન ન હોવું, પુરતી મહેનત કરવી, કોઈનું ખરાબ ન વિચારવું, નીતિથી રહેવું, ખોટા ખર્ચા ન કરવા વગેરે સામાન્ય લાગતી ઘણી યોગ્ય બાબતોને આધારે પણ જાતને શાબાશી આપવાની ટેવ પાડવી જરૂરી છે. આપડે જે કરીએ છીએ કે કરવું છે તે સાચું અને સારું હોય તેમજ તેનાથી આત્મસંતોષ હોય તો જાતને અન્ડર એસ્ટીમેટ કરવાનું છોડી જે પણ સારું કરીએ છીએ તે માટે ખુશ થઇ, ગર્વ લઇ આત્મવિશ્વાશમાં વધારો કરતા રહેવું જોઈએ. નાનું કે ઓછું તોય સારું અને મારું ની ભાવના સાથે અન્યોની સરખામણી કે સ્વીકૃતિ ને બદલે સંતોષ અને સુખને આધારે જાત સાથે પ્રેમમાં પડવાનો આનંદ અનેરો હોય છે. વિચારજો.

પોસ્ટ ૪: “દર્શક કહે છે...

ભણાવવા કરતાં ‘કેળવવા’ શબ્દ વધારે સારો છે...

સાત વર્ષ સુધી ભણવાનું કેવું? ત્યાં સુધી તો કેવળ કેળવણી જ ચાલે. કેળવણી એટલે બાળકમાં રહેલી સારી શક્તિને ઉમરના પ્રમાણમાં પ્રગટ થવા દેવાની અનુકુળતા આપવી તે. પછી એ ઊગશે તો આપમેળે જ...

નાનાં બાળકો ઇન્દ્રિયો દ્વારા શીખે છે, ભાષાજ્ઞાન દ્વારા નહિ. બાળકને સિમ્બોલ – સંજ્ઞા ન ચાલે. તેને તો પ્રત્યક્ષ મૂળ ચીજ જ જોઈએ, આ જગત જેના થકી બન્યું છે તે રસ, રૂપ, ગંધ, રંગ, વર્ણ વગેરેને એ પોતાની સગી ઇન્દ્રિયોથી સમજવા માંગે છે, અનુભવવા માગે છે...

બાળકને બાળપણમાં અનુભવવા દો. બાળક અનુભવથી જ શીખવા માગે છે...

અનુભવે એને ભાન થશે કે જગતમાં સજીવ-નિર્જીવ બે વસ્તુ છે. ઝાડને પાણી પાવું પડે છે. દેડકા, કીડીને પણ સુખદુખનો અનુભવ થાય છે. હું અને આ કુતરું બંને સગાં છીએ, બંનેના સુખદુખ સમાન છે. આવી સંવેદના બાળકમાં જાગશે તો જગતમાં શાંતિ થશે...

બાળપણની ઉમર તે મહત્વની ઉમર છે. તે વખતે જે છાપ પડી તે અમિટ છે...

બાળક પોતે જાતે અનુભવીને તે વિષયને સમજે જ છે, સાથોસાથ એનો પોતાનો આત્મવિશ્વાસ પણ વધારે છે. આ તેનું અનુભવસિદ્ધ જ્ઞાન હોય છે, ઉધાર જ્ઞાન નથી હોતું, તેથી તે ડગતો નથી...

બાળકમાં શક્તિનો ખજાનો પડ્યો છે. એને સતત પ્રવૃતિ જોઈએ...

જીવન પ્રત્યે એક પ્રકારનો આદર – જીવમાત્ર પ્રત્યે એક પ્રકારનો આદર હોવો જોઈએ. તે આદર સમસંવેદનશીલતામાંથી આવે છે અને એ ગુણ મા આપે છે, બાપ આપે છે, મિત્રો આપે છે, ઢોર આપે છે, જેની સાથે રમ્યા હોય તે આપે છે...

આ  સમસંવેદનશીલતા તમે કદી ઈંટ-ચૂનાનાં મકાનમાં નહિ શીખવી શકો...

છોકરાને છોકરાની રીતે જીવવા દો. એ થોડું મોડું ભણશે તો એ વહેલું ભણશે ! એનું કારણ એ છે કે અનુભવ લઈને આવે છે એટલે વાત જલદી સમજાઈ જાય છે...

આક્રમક વૃતિ કાંઈ બાળકોમાં પહેલેથી નથી હોતી,  જિજીવિષા સંરક્ષણની ઈચ્છા તેને હોય છે, પણ આક્મણની વૃતિ તો કુશિક્ષણનું જ પરિણામ છે, ને યોગ્ય શિક્ષણ તેને રોકી શકે છે...

આદતો, લાગણીના વલણ બાળપણમાં પડી ચૂક્યાં હોય છે. આથી ઉપદેશ આપણને એક બાજુ ખેંચે છે અને આદતો, લાગણીઓ બીજી બાજુ. આ ગજગ્રાહમાં થોડાક સદભાગીઓને બાદ કરીએ, તો બાળપણની આદતો અને લાગણીઓ જીતે છે...

આક્રમક વૃતિના મૂળ બાલ્યાવસ્થામાં થયેલ નૈરાશ્યના અનુભવમાં છે. બાળકોને અપમાન અને નિરાશાના જે અનુભવો આપણા ઘરમાં, શેરીઓમાં ને શાળામાં થાય છે તે બાળકો ભૂલી નથી જતાં...

બાળકને જેટલી વાર નિરાશાનો અનુભવ આપણે કરાવીએ છીએ તેટલી તેની આત્મશ્રદ્ધાની ઇંટો એક પછી એક ખસેડીએ છીએ...

સંહારવૃતિનો અવેજ સર્જનવૃતિ છે. આક્રમણનો ઉપાય અંત:તૃપ્તિ છે...

બાળકોને એ અવસ્થાએ આપણે સ્વયંસ્ફુરિત પ્રવૃત્તિ કરવા દઈએ તો અંત:તૃપ્તિ માટેનો તેમનો માર્ગ ખુલ્લો થશે ને બીજાને દખલ કરવાનું, બીજાની ઈર્ષા કરવાનું, બીજાને હલકા પાડી મોટા થવાનું ઝેર તેમના સ્વભાવમાં નહિ પ્રવેશે...

ઘર કે શાળા વચ્ચે મેળ ન હોય, વિસંવાદ હોય તો શાળા જે કાંઈ પોતાના સમય દરમિયાન ચણે તે ઘરના સમય દરમિયાન પડે...

માબાપ નહિ સમજે તો બાલમંદિર કે શાળાનું કામ ચાલવાનું નથી...

વિદ્યાર્થીનું આરોગ્ય મહત્વનું છે, વિદ્યાર્થીનો આત્મવિશ્વાસ મહત્વનો છે, વિદ્યાર્થીનો આત્મસંતોષ મહત્વનો છે...

આપણે બાળકોને ચાહી શકીએ તો સારું પણ ન ચાહી શકીએ તોપણ તેને અપમાનિત ન કરીએ...

સર્જનનો સંતોષ નથી હોતો તે સત્તા દ્વારા રોફ બજાવીને સંતોષ મેળવવા મથે છે...

આત્મસંતોષ અને આત્મતૃપ્તિ નથી તે વહેલો કે મોડો આક્રમક થાય છે. જેને અંદરથી સુખ કે સંતોષ નથી, તે જો નિર્બળ હોય તો બળીજળીને બેસી રહે છે, નિંદા કરે છે; પણ બળવાન હોય તો બીજાને બાળેજાળે છે...

જેને મનગમતી પ્રવુતિ મળે છે તેને બાર બાદશાહી મળ્યાનું સુખ મળે છે...

ઉપરોક્ત વિધાનો મનુભાઈ પંચોળીએ આપેલા પેરેન્ટિંગને લગતા વ્યાખ્યાનોના ચમકારા છે. અલગ અલગ જગ્યાએ દાયકાઓ પહેલા આપેલા ચાર વ્યાખ્યાનોનું ૧૯૮૮માં ‘વિશ્વશાંતિની ગુરુકિલ્લી’ નામે પુસ્તિકા સ્વરૂપે સંપાદન થયું. આઈપીએસ ઓફિસર હસમુખ પટેલની ‘પેરેન્ટિંગ ફોર પીસ’ નામે વાલીજાગૃતિ તેમજ બાલઉછેરને લગતી મુવમેન્ટના અનુસંધાને આ પુસ્તિકા હાથે ચડી અને હૈયે વસી. ઉપરોક્ત વિધાનો આ પુસ્તિકામાં સંપાદન થયેલા મનુદાદાના ચાર વ્યાખ્યાનોનું માત્ર ટ્રેલર છે. છત્રીશ પાના અને સાત રૂપિયાની આ પુસ્તિકા વાલીઓ – શિક્ષકો માટે બાળઉછેરને લગતા હજારો પાનાઓના અતિ મુલ્યવાન સાહિત્યની ગરજ સારે છે. આ પુસ્તિકા વારંવાર વાંચવા – સમજવા – પચાવવા – અમલમાં મુકવા યોગ્ય છે. આ પુસ્તિકા મેળવી ઘૂંટડે ઘૂંટડે પી ને પચાવજો. સમજીને સારું લાગે તે અમલમાં મૂકજો. વર્ષો પહેલા મનુભાઈ પંચોળીએ કરેલી બાળઉછેરની આ વાતોનો હજુપણ આપણે સમજીને યોગ્ય અમલ કરી શકતા નથી એ આપણી કરુણતા છે. દર્શકદાદાના શબ્દોમાં કહીએ તો આપણે કેરીમાં રસ વધારવાને બદલે ગોટલો વધારવાનું પરાક્રમ કરી રહ્યા હોઈએ તેવું લાગે છે. વિચારજો.

પોસ્ટ ૩: પરવરિશ એ જ પરિણામ

માણસના વિચાર-વર્તન, સ્વભાવ-સ્ટાઇલએ મોટેભાગે એમની પરવરિશનું પરિણામ હોય છે. એ સાચું કે જીનેટીકલી માતા-પિતાના લક્ષણો જન્મથી જ આપણામાં ઓછા-વત્તા અંશે હોય જ છે છતાં જન્મ બાદ થતી પરવરિશની અસર પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. પરવરિશ કરનારનો રોલ માતા-પિતા ભજવે છે, તેમની પણ તેમના બાળપણમાં પરવરિશ થઇ છે એટલે જયારે મા-બાપ તેના સંતાનની પરવરિશ કરે ત્યારે બાય ડીફોલ્ટ તેમાં પોતાની પરવરિશનું પ્રતિબિંબ પડે એટલે પેઢી દર પેઢી થતી રહેતી પરવરિશ એ ભૂતકાળમાં થયેલી પરવરિશનું જ પરિણામ હોય છે અને આથી જ પેઢી દર પેઢી ચાલતા આ પરવરિશના ક્રમને મહત્વ આપી અગ્રક્રમ આપવો જ પડે!

જિંદગીના તમામ કાર્યો કરવા માટે એક યા બીજી રીતે તાલીમ કે અનુભવની જરૂર પડે છે જયારે સંતાનની પરવરિશ કે માવજત માટે મા-બાપે ‘ફોર્મલી’ તાલીમ લીધી હોતી નથી કે તેમને મા-બાપ બનવાનો બહોળો અનુભવ પણ હોતો નથી! એટલે મોટાભાગે સમજ્યા કે વિચાર્યા વિના પોતાની થયેલી માવજત કે પરવરિશનનો આધાર લઇ ફરીથી પોતાના સંતાનોની પરવરિશ કરાય છે. મોટામાં મોટી તકલીફ એ છે કે સંતાનોની પરવરિશનું પરિણામ તે મોટા થાય ત્યારે જ બહાર પડે છે અને ત્યારે ‘પાકે ઘડે કાંઠા ન ચડે’ ના ન્યાયે તે પરિણામમાં બહુ મોટો ફેરફાર કરવો મુશ્કેલ છે. દાખલાનો જવાબ ખોટો આવે તો પાછો ગણાય પણ અહી તો શરૂઆતથી આખો દાખલો જ ખોટો હોય છે! અને સંતાનોની પરવરિશના પરિણામને બદલાવવા કે સુધારવા માટે રીવાઈન્ડનું બટન તો હોતું નથી!

મા-બાપ પોતાની સમજણ, શિક્ષણ અને સ્થિતિ અનુસાર પોતાના સંતાનનું ઉત્તમ ઘડતર કરવા હંમેશા તત્પર અને તૈયાર હોય જ છે પરંતુ માતા-પિતા મોટાભાગે પોતે ન કરી શક્યા હોય તે તેમનું સંતાન કરે એવું ઈચ્છતા હોય છે, આ બાબત પોઝીટીવ પણ છે પરંતુ આપણે એ જાણતા કે સમજતા ભૂલી જઈએ છીએ કે મારે જ્યાં મારા સંતાનને લઇ જવું છે ત્યાં આવવા મારું સંતાન ઈચ્છે છે?  મારે કલેકટર થવું હતું પણ થઇ શક્યો નહિ કારણકે મારા પિતાએ મને પ્રોફેસર બનાવવો હતો અને હું પ્રોફેસર થયો, હવે મારી દીકરીને હું કલેકટર બનાવવા ઈચ્છીશ અને કદાચ એ બનશે, પણ તેને જે થવું હશે તે નહિ થઇ શકે અને એટલે એને જે બનવું હતું તે તેના સંતાનોને બનાવવા ઈચ્છશે...બસ આવું ચાલ્યા રાખશે... હું ડોક્ટર થઇ શક્યો નહિ પણ મારે મારા છોકરાને ડોક્ટર જ બનાવવો જ છે એવો વિચાર જ પિતાની થયેલ પરવરિશનું પરિણામ છે. તેમને ઉંડે ઉંડેથી ડોક્ટર ન થઇ શકવાનો અફસોસ છે અને હવે તે ફરીથી પરવરિશમાં ભૂલ કરી પોતાની ઈચ્છા પોતાના સંતાન પર થોપે છે. તેમની ઈચ્છા યોગ્ય છે, પણ અમલ અયોગ્ય છે. 

ફક્ત કારકિર્દી કે કૈક બનાવવા માટે જ નહિ પરંતુ એટીકેટ, મેનર્સ, નમ્રતા, વિવેક, આદર, સમયભાન અને પાલન, મહેનત, અનુભવ, સાહસ, સમજણ, વર્તન, વિચાર, લાગણી, પ્રેમ, દયા, સહાનુભુતિ, કરુણા, આનંદ, મજા, સુખ, સંતોષ, આવડત, અધિકાર, ફરજ, જવાબદારી, જ્ઞાન, અનુભૂતિ, પ્રકૃતિ, સગવડ-અગવડ, સ્વભાવ, સેવા, સહયોગ, શિસ્ત અને શાંતિ જેવી ઘણી જિંદગીમાં જરૂરી બાબતો માટે પરવરિશ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. પૈસા, મિલકત અને માન વધારવામાં આપણે સૌ એટલા ખૂંચી ગયા છીએ કે આ બધું જેમના માટે કરીએ છીએ તે આપણા સંતાનને યોગ્ય રીતે ‘વધારવા’નું આપણે ભૂલી ગયા છીએ. નિરાંતે બેસીને વિચારશો તો ખ્યાલ આવશે કે આપણામાં રહેલી તાકાત અને ત્રેવડ તથા ત્રુટીઓ અને મર્યાદાઓનું મૂળ આપણી માવજતમાં છે. આપણી સારી નરસી બાબતો આપણી પરવરિશનું પરિણામ છે તો હવે ખુદ આપણામાંથી શીખીને આપણે આપણા સંતાનોને જરૂરી તેમજ યોગ્ય પરવરિશ આપવી જ રહી. વિચારજો. 

પોસ્ટ ૨: કેટલા કમાય છે

(ફૂલછાબ - પંચામૃત - 30 સપ્ટેમ્બર, 2015)

આજના જમાનામાં ‘પૈસા કમાવવા’ એ દરેક વ્યક્તિનું એકમાત્ર અને મુખ્ય કાર્ય બની ગયું છે. સહમત કે આ જમાનામાં યોગ્ય રીતે જીંદગી જીવવા, માણવા કે વિતાવવા પૈસા ખુબ જ અનિવાર્ય છે. પરંતુ કયારેક આ ખનખનિયાના ચળકાટથી માણસની આંખો અંજાઈ જવાથી તે જીંદગીના અન્ય રંગો જોવાનું ચુકી જાય છે. ફાયદા વગરના નિસ્વાર્થ સંબધો કે કમાણી સિવાયની પ્રવૃતિઓ પર પૂર્ણવિરામ મુકાઈ જાય છે. દરેક વ્યક્તિ સફળ થવા ઈચ્છે છે એમાં કશું ખોટું નથી, પરંતુ અફસોસ કે આ જગતમાં સફળતાને ત્રાજવે તોળવા સામે પૈસાના વજનની જરૂર પડે છે. કોઈપણ જાતની પાત્રતા, યોગ્યતા કે લાયકાત ન ધરાવનાર અને ફક્ત બાપના પૈસે પૈસાદાર બનનારને સફળ ગણી સલામ ઠોકવામાં આવે છે, જયારે સંસ્કાર, સિધ્ધાંત, શાણપણ કે સમજણ અને પુરતી લાયકાત, સંપૂર્ણ અભ્યાસ કે ભારોભાર આવડત ધરાવનાર વ્યક્તિ પાસે પૂરતા પૈસા ન હોય તો તેમની સામેથી નજર ફેરવી લેવાય છે.

આજનો સમાજ કોઈપણ વ્યક્તિનો પરિચય માગશે ત્યારે ‘તે શું કરી શકે તેમ છે’ એના બદલે ‘તે શું કરે છે’ એમ પૂછીને એ વ્યક્તિના ભવિષ્યના ફેરફારની સંભાવનાને તદ્દન અવગણીને ફક્ત વર્તમાનની ઈમેજને ધ્યાનમાં લઇ પાસ – નાપાસનો રીમાર્ક મુકે છે. અને આથી જ યુવાવર્ગ પોતાનામાં રહેલી સર્જનાત્મકતાને યોગ્ય રીતે મઠારવામાં, પોતાના શોખ કે પસંદ અનુરૂપ ધંધો શોધવામાં કે પોતાની આવડત કે લાયકાત અનુસાર નોકરી મેળવવામાં ઉતાવળ કરી બેસે છે. બેકાર – બેરોજગાર કે રખડુંના મેણા-ટોણા સાંભળવા ન પડે એટલે ઉંચા પગારવાળી નોકરી કે થોડોક સમય બજારનો અભ્યાસ કર્યા બાદ સ્વત્રંત ધંધો કરવા ઈચ્છતો યુવાવર્ગ સમાજની બીકે જેવી તેવી નોકરી કે ધંધો સ્વીકારી લે છે. કારણ સમાજનું સફળતાનું માપદંડ ‘કેટલા કમાય છે’ તે જ છે. ફક્ત પૈસાની થપ્પીઓની ઊંચાઈ ને બદલે જિંદગી કેટલી આનંદથી જીવાય છે તે જોવું જરૂરી છે. ‘કેટલા કમાય છે’ ને બદલે ‘કમાયેલા ક્યાં વાપરે છે’ તેનો આધાર સફળતા પર વિશેષ છે. પૈસા કમાવવા જરૂરી છે, ભેગા કરવા નહિ. પૈસો પ્રાથમિક જરૂરિયાતની સાથે જીવનનું પ્રાથમિક ધ્યેય પણ બની જાય ત્યારે પેટ બળતરા થાય છે. નીતિમતા અને ગુણવતાને એકબાજુ મૂકી સૌ કોઈ એક જ ધ્યેય સાથે જીવે છે, વધુને વધુ પૈસા કમાવા. પૈસો એ પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે પરંતુ જિંદગીના ક્રમમાં નજર નાખશો તો ખ્યાલ આવશે કે મહામુલી જિંદગીનો મુખ્ય ધ્યેય ‘પૈસો’ બનો ગયો છે.

સમાજ કે કુટુંબમાં પૈસા વાળાને સ્પેશીયલ ટ્રીટમેન્ટ મળશે. લગ્ન કે અન્ય પ્રસંગમાં પૈસાવાળો જાણીતો કે સગો આવે તે માટે તેને રૂબરૂ આમંત્રણ અપાશે, પ્રસંગ પહેલા બે વાર આજીજી પૂર્વક આવવાનું યાદ દેવડાવાશે, એ આપડે ત્યાં આવવાનાં છે તેનો ઢંઢેરો પીટાશે અને આવશે તો તેને બધી જ સગવડતા અપાશે અને તેના માટે બધી જ અગવડતા ભોગવશે. નહિ આવે તો એ તો બહુ 'બીજી' હોય એમ કહી તેનો ન આવવા બદલ કોઈ ધોખો ન કરીને ફરીથી બીજી વખતે તે આપડે ત્યાં હાજર રહે તે માટે બધા જ પ્રયત્નો કરાશે જયારે એના જેટલો જ સગો કે સંબધી પૈસા વાળો નહિ હોય તો પોસ્ટથી આમંત્રણ મોકલી, આવે કે ન આવેનો કોઈ વિચાર ન કરી જયારે પ્રસંગમાં તે આવે ત્યારે તેને એની મેળે મૂકી દઈ તે આવ્યાં કે ન આવ્યાં પર કોઈ ઉચિત ધ્યાન ન આપી ને અપમાનજનક વ્યવહાર કરાય છે અને જો તે કોઈ સબળ કારણ અનુસાર પણ પ્રસંગમાં હાજર ન રહે તો તેને ધોખો કરી, તારે ત્યાં પ્રસંગ આવશે ત્યારે નહિ આવીએની ધમકી દેવાય છે. સમાજમાં   આવા આર્થિક સ્થિતિને આધારે કરતા ભેદભાવથી પૈસાનો દેખાડો અને પૈસાનું બિનજરૂરી પ્રદર્શન વધી ગયું છે. જરૂર હોય ત્યારે પેલો પૈસાવાળો પાસે ઉભો રહેશે કે કેમ તેની શંકા છે છતાં પૈસાવાળાને બિનજરૂરી મહત્વ આપી આપડે જ સામાજિક અને પારિવારિક વાતાવરણ બગાડતા હોઈએ છીએ. વ્યક્તિને મૂલવવા ટાણે નોલેજ, સમજણ કે અનુભવને બદલે નાણા, સત્તા કે હોદ્દાથી અંજાય જવાય છે.

સમાજ પૈસાવાળાને એવી રીતે રાખે છે અને માને છે જેથી બીજા બધા વિચાર્યા વગર પૈસાવાળાની પાછળ ઢસડાવાનું શરુ કરે છે. પૈસાવાળાને અપાતા બિનજરૂરી વધુ માનથી બીજા પણ તેના જેવા થવા પ્રેરાય છે. જલ્દીથી પૈસાવાળા થઇ જવા શોર્ટકટ લેવાય છે. વધુ પડતા કામ અને ટેન્શનથી વેલ્થ માટે હેલ્થ પર ખરાબ અસર પડે. ટેન્શન અને અન્ય માથાકૂટ ભૂલવા વ્યસનના રવાડે ચડે. વ્યાજના ચકરડા ચાલુ થઇ જાય અને હોય તેમાંથી'ય ઓછું થાય. પૈસો જ સર્વસ્વ નથી એવું જાણતા આપણે સૌએ એ સત્યને માનતાં થવું જરૂરી છે. સ્વભાવ, વ્યવહાર, વિવેક, સમજણ, આયોજન, આનંદ, સંયમ, સહકાર, નીતિ જેવું'ય કંઈક છે અને તે બધું આ ખનખનીયા કરતાં કેટલાય ગણું વધુ મહત્વનું છે. વિચારજો. 

પોસ્ટ ૧: ડેડીના સમયનું સરપ્રાઈઝ

(ફૂલછાબ - પંચામૃત - 14 જાન્યુઆરી - 2015)

સ્કુલ છૂટવાના સમયે, કોરીડોરમાં મમ્મીએ દીકરાને કહ્યું; આજે તારા માટે સરપ્રાઈઝ છે, તારા પપ્પા તને લેવા આવ્યા છે! આ ઘટના આંખ સામે બની ત્યારે રીઅલી સરપ્રાઈઝ થઇ જવાયું! ખુદનો બાપ સ્કુલે તેડવા કે મુકવા આવે તે સરપ્રાઈઝ?! એનો મતલબ એવો કે રૂટીનમાં સ્કુલે મુકવા-તેડવા પપ્પા આવે જ નહિ! અને આવે તો મહેમાન કે સેલીબ્રીટી આવ્યા હોય તેમ હરખ કરવાનો!

સવારથી રાત સુધી પપ્પા કે ડેડીને તેના બીઝી બીઝી શેડ્યુલમાંથી સંતાન-પત્ની કે પરિવાર માટે પ્રાયોરીટી રાખવાની હોતી જ નથી એવું પપ્પા પહેલા અને પછી ધીમે ધીમે આખો’ય પરિવાર માનતો થઈ જાય છે! પપ્પા પૈસા કમાય છે એટલે ઘર અને બાકી બધું ચાલે છે એવું માનીને સૌ કોઈ એમને પૈસા કમાવાની પ્રવૃત્તિ માટે બધી સાનુકુળતા ઉપલબ્ધ કરી દે છે. એક વ્યક્તિની આવી એકાદ પ્રવૃત્તિ માટે આખો’ય પરિવાર સવાર થી સાંજ તેમને અનુકુળ થવા જાત જાત ના સમાધાનો કરે છે. ડેડીને જયારે રજા હોય ત્યારે, ડેડીનો મૂડ હોય તો, ડેડી થાક્યા ના હોય તો ઘણીખરી મજા-પીકનીક-ડીનર-શોપિંગ-મુવી કે વાતચીત જેવી પ્રવૃત્તિઓ થાય એવો વણલખ્યો નિયમ બની ગયો હોય છે! અને વળી પાછું પપ્પાને જે દિવસે, જે સમયે અનુકુળતા હોય- ઈચ્છા હોય ત્યારે બાકી બધાએ એમાં મૂંગામોઢે, મને-કમને ‘રેડી’ થઇ જવું પણ સામાન્ય છે. આવો સરસ ‘પ્રિવિલેજ’ મળ્યા બાદ પણ પપ્પા-ડેડી એમની નોકરી-બીઝનેશ જેવી પ્રવૃતિઓમાં નિષ્ફળ જાય તો તેમને સહારો-સહાનુભૂતિ-મદદ કે ટેકો આપવા આખો’ય પરિવાર ખડેપગે હોય અને સફળતા મળે તો ડેડી એને પોતાની આવડત-મહેનત ગણે અને પરિવાર પર ઉપકાર કર્યાનો ભાવ ચહેરા પર લાવ્યા વગર દેખાડ્યા કરે!

વાતો કરવા, વખાણ સાંભળવા, ફરવા જવા, પોતાની ઈચ્છા-સપના-આશા કોઈકને કહેવા, પોતે ભોગવેલ દુઃખ સંભળાવવા કે પોતે મેળવેલ પ્રશંસા-સિધ્ધિઓ વિશે કહેવા સૌ કોઈને સામે ‘કોઈક’ ની જરૂર પડે છે. પરિવારમાં ડેડી-પપ્પા આ ‘કોઈક’નો રોલ ભજવવાનું ભૂલી જાય છે. અને પછી પત્ની કે સંતાનો પોતાની જરૂરિયાત મુજબની ‘કંપની’ શોધી લે છે. ધીમે ધીમે પરિવારમાં વ્યક્તિ વ્યક્તિ વચ્ચેનો સંબંધ ફક્ત ‘પોઝીશન’ બની જાય છે. આત્મીયતા-સંવાદિતા-લાગણી-ભાવના વગેરે ઘટતી જાય છે. પોતે બધું ઈચ્છે છે પરંતુ બીજા પણ તેમની પાસે કશુંક ઈચ્છે છે એ વાત એમના ધ્યાને આવતી નથી અથવા લેવાતી નથી.

ધંધાના સમયમાં ફેરફાર કરીને કે નોકરીમાં અનુકુળતા કરીને પણ પરિવાર સાથે વધુમાં વધુ સમય ગાળવો જોઈએ. તેમની સાથે રહેવું જોઈએ, રમવું જોઈએ, ફરવું જોઈએ. અરસપરસ સમય ન આપી શકવાને કારણે ખાલીપો સર્જાય છે. એકબીજાથી આત્મીય ન થઇ શકવાને કારણે લાગણીના સંબધો જળવાતા નથી, પરિવારજનો વચ્ચે માન-પાન ના સંબધો સાચવી શકાતા નથી, એકબીજાનું કોઈ માનતા નથી, માન રાખતા નથી. કદાચ સમાજમાં થતા લગ્નેતર સંબધો કે દીકરા-દીકરીની ‘ભાગવા’ની ઘટનાઓ પણ આ જ બાબતનું અનુસંધાન હશે. શેરીંગ-કેરીંગ અને અંડરસ્ટેન્ડીંગની જરૂરિયાત પૂરી કરવા કે આનંદ-ઉજવણી માટે અન્યનો સહારો લેવો પડતો હોય છે. અને એટલે જ આજના સમયમાં યંગ જનરેશન પરિવાર કરતા મિત્રો સાથે વધુ દેખાય છે-જાય છે. એમાં કશું ખોટું પણ નથી પરંતુ પરિવારજનો સાથે મળીને આનંદ કરે, એકબીજાની સિદ્ધિઓનું સેલીબ્રેશન રાખે, વર્ષગાંઠ કે જન્મદિવસની ઉજવણી કરે, સાથે હરવા-ફરવા જાય એ પણ એટલું જ જરૂરી છે.જેનાથી સૌ કોઈ એકબીજાથી નજીક રહેશે. દુઃખ, ભૂલ કે સમસ્યા વખતે એકબીજા એકબીજાને કહી શકશે, જાણી શકશે, સહન કરી શકશે અને તેનો ઉકેલ સૌ સાથે રહી કાઢી શકશે.

આ બાબતે અપવાદનો કાફલો હશે જ. ઘણાબધા પોતાના પત્ની અને સંતાન સાથે ‘ક્વોલીટી’ કે ‘ક્વોન્ટીટી’ ટાઈમ આપતા હશે અથવા આ બાબતને વિચારી-સમજી-અનુભવી અમલ કરવાની ઈચ્છા પણ ઘણાને હશે તેમજ અમલ કરવાનો પ્રયત્ન પણ કરેલો હશે. પરંતુ મજબુરી કે મુશ્કેલીને કારણે ઘણા થી કદાચ એ શક્ય નહિ બનતું હોય. સંજોગો-પરિસ્થિતિ કે સમયને કારણે પરિવારને પ્રાયોરીટી આપવાની કદાચ રહી જતી હશે. પરંતુ વીક-એન્ડથી ધીમે ધીમે શરુ કરી એ રૂટીન થઈ જાય એવો પ્રયત્ન કરી શકાય.

ટુંકમાં, જેમના માટે બધી જ પ્રવૃતિઓ કરો છો તે પ્રવૃતિઓમાં એટલા બધા તો ન ખુંપી જાવ કે જેમના માટે આ બધું કરો છો એ જ ભુલાય જાય, અવગણાય જાય. ફેમિલીને સુખી કરવા, સગવડતા આપવા નોકરી-ધંધો કરવા જ પડે પરંતુ એટલે અંશે નહિ કે તેઓ દુખી થઇ જાય. પરિવાર માટે બાકીની પ્રવૃતિઓ બંધ નથી કરવી પરંતુ પ્રવૃતિઓ અને પરિવાર વચ્ચે સમતુલા જાળવવી જરૂરી લાગે છે, પરિવારને પણ સમય-મહત્વ આપવું જોઈએ કારણ પત્ની-સંતાનને ન અપાતા સમયથી થતું નુકશાન ધંધા-નોકરીમાં ઓછા અપાતા સમયથી થતા નુકશાન કરતા ‘મોટું’ અને ‘લાંબુ’ હશે. વિચારજો.