પોસ્ટ 24 : વિચારોની પ્રયોગશાળા - ઉમિયા પરિવાર

મને સાહિત્ય અને સમાજથી નજીક લાવવામાં ઉમિયા પરિવાર સામયિકનો બહુ મોટો ફાળો છે. 1997 આસપાસ જયારે રાજકોટમાં ગ્રેજ્યુએશન કરવા આવ્યો ત્યારે ગોવાણી હોસ્ટેલમાં રહેવાનું થયું અને એ જ હોસ્ટેલમાં ઉપરની વિંગમાં પ્રાગજીભાઈ પટેલ પણ એક રૂમમાં રહે અને સીદસર ઉમિયા મંદિર દ્વારા પ્રસિધ્ધ થતું સામયિક ઉમિયા પરિવારને લગતું બધું જ કામ સંભાળે. ખુબ સારા વાચક અને લેખક, ગાંધી પ્રેમી, ખાદીધારક આ પ્રાગજીબાપાના પરિચયથી હું વાંચતો લખતો થયો. એ વખતે મને મોટિવેશન મળે એ માટે, મારા લખાણને મઠારીને ઉમિયા પરિવારમાં પ્રાગજીબાપાએ છાપ્યું. મારા નામ સાથે મારો લખેલો એ પહેલો લેખ ઉમિયા પરિવારમાં પ્રસિધ્ધ થયો. ઉમિયા પરિવારની આંગળી જાલી, મંદિર અને સમાજ તેમજ વાંચન અને લેખન તરફની શરૂ થયેલી એ સફર, માં ઉમિયાની દયાથી આજે ઘણા માઈલસ્ટોન સાથે આગળ વધી રહી છે.  

આ ઉમિયા પરિવારને સંભાળવાની તક ઓક્ટોમ્બર 2016થી મને મળી છે. જેની માવજતથી આપણે ખુદ ઘડાયાં હોય, એમની સારસંભાળ લેવાની હોઁશ કોને ન હોય ! એટલે જ ઉમિયા પરિવારના વાચકોને વિચારતાં કરે એવું કશુંક નવું નવું આપતા રહેવાના ઉપક્રમના અનુસંધાને મે-2019 થી અંકના છેલ્લું પાને 'વિચારોની પ્રયોગશાળા' શરૂ કરેલી. જેનો મુખ્ય ધ્યેય વાંચન ઉપરાંત કશુંક સાંભળવા-જોવા-માણવા જેવા વિચારપ્રેરક વક્તવ્ય-પ્રવચન-ફિલ્મ-ગીત-સ્થળ તરફ આંગળી ચીંધી વિચારનું વાવેતર કરવાનો હતો. આ માટે જાતે જોયેલું, સાંભળેલું, માણેલું, ગમતું હોય એનો ગુલાલ કરવાનો મોકો મળેલો. કુલ સાતેક મહિના આ કર્મનો ક્રમ ચાલ્યો. ત્યારે વાચકોને એ એટલું બધું ગમેલું કે ઉમિયા પરિવાર વાચકો પાછળથી વાંચવાનું શરૂ કરતાં ! પહેલા વિચારોની પ્રયોગશાળા વાંચી પછી બધું જ વાંચતા.

એ સાત મહિનાના સાત પેઈજના લખાણના ફોટા અહીં મૂકી રહ્યો છું. અત્યારે મળેલા શાંતિ અને સમયમાં આપ સૌને એ માણવા અનુભવવા ગમશે. યોગ્ય લાગે તો અન્યને વહેંચી, આંગળી ચીંધવાનું પુણ્ય મેળવજો.         

પોસ્ટ 23 : આ સમય છે, આ સમયને સાચવવાનો.

નવરા નવરા ઘરે રહીને શું કરવું,

એવો સવાલ થાય એનું જ મને તો આશ્ચર્ય છે. 

- આ સમય છે તકલીફને તકમાં ફેરવવાનો.

એવું કેટલુંય હશે જે કેટલાય વખતથી કરવાનું મન હશે પણ થયું નહીં હોય;

એવું કેટલુંય છે જે કરવા માટેનો ટાઈમ મળતો નહીં હોય.

- આ સમય છે એ બધું કરવાનો.

'તમારા ભાઈ તો કોઈ'દી ઘરે ટકે જ નહીં.' 

'સાલું, ફેમિલી સાથે રહેવાનો ટાઈમ જ ક્યાં મળે છે.'

'બસ હવે તો થાકી ગયાં, આ કામકાજ ઓછું કરી નિરાંતે જીવવું છે.'

-  આ સમય છે આ બધી વાતોનું સાટુ વાળવાનો.

- આ સમય છે ઘરે રહી,

વાંચવાનો, જોવાનો, સાંભળવાનો, રમવાનો, શીખવાનો, સજાવવાનો, રાંધવાનો,

સાફ કરવાનો, ગોઠવવાનો, સમારકામ કરવાનો, વાતો કરવાનો, 

કશું'ક નવું કરવાનો;

અરે, સવારે મોડે સુધી સુવાનો, રાત્રે મોડે સુધી જાગવાનો, 

મૂગું બેસવાનો, પડ્યા રહેવાનો, કાંઈ ન કરવાનો કે સાવ નવરા રહેવાનો.

- આ સમય છે જાત સાથે વાત કરવાનો, 

ક્યાં ભૂલ થઇ એ વિચારવાનો 

ભૂતકાળને વાગોળવાનો અને 

ભવિષ્ય માટે કશો'ક સંકલ્પ કરવાનો. 

- આ સમય છે,થોડા દિવસ હડિયાપટ્ટી બંધ કરી, ઘરમાં ટકવાનો. 

- આ સમય છે, થોડું એકલા રહી, જાજું સાથે રહેવાનો.

- આ સમય છે, સજાગતાનો.

- આ સમય છે, સમજવાનો.

- આ સમય છે, આ સમયને સાચવવાનો.

પોસ્ટ 22 : પુસ્તકોની છાજલી - રમેશ પારેખ

રમેશ પારેખે 
ઓક્ટોબર-1989માં લખેલી, 
'છ અક્ષરનું નામ'માં પેઈજ નંબર 626 પર સંગ્રહીત થયેલી, 
કવિતા... https://youtu.be/vfmZB9CmlCE


છાજલી પર પુસ્તકો 
અ થી જ્ઞ સુધીનાં...
દુનિયાનાં નકશા જેવો 
મારો અભ્યાસખંડ લટકે છે વિશ્વમાં.

'છાજલી પર પુસ્તકો'
- એમ કહું કહું ત્યાં 
છાજલી તળે ઠોકેલા ખીલા મને કરે છે ચૂપ.
તે કહે છે: 'આ તો ફરીશ્તાઓની વસ્તી છે!'
ને છાજલી હકારમાં વધુ ઝુકે છે...

અહીં શબ્દોનો બગીચો મઘમઘે છે 
- એમ બબડતું કોઈ પુસ્તક.
મારાં બે પૃષ્ઠ વચ્ચે છે સ્વર્ગ 
- એવું જાહેર કરે કોઈ ઝીણકુડી ચોપડી.
ખોખરા અવાજે બોલે છે શબ્દકોશ:
'અલ્યા, અહીં તો બધી ભાષાઓ 
ગાય છે ગીત 
ગીત - ફૂટપાથ પર ઠૂંઠવાતાં ભિખારીઓનાં, 
ગીત - ખૂણે બેસી આંસુ પાડતી નવવિધવાનાં,
ગીત - યુધ્ધમાં કપાઈ ગયેલા સૈનિકોનાં,
ગીત - ભૂખથી વલવલતાં શીશુઓનાં,
ગીત - હોસ્પિટલમાં કણસતાં રુગ્ણોનાં,
ગીત - માનવ્યનાં,
ગીત - માનવ્ય માટે ઝૂઝતા ચપટીક શ્વાસોનાં,
ગીત - નિઃશ્વાસ નાખી રસ્તે જતા થાકેલા પ્રવાસીનાં. '

'અહીં ફિલસૂફોએ ઉકેલી નાખ્યો છે 
કાળનો કોયડો...' એમ ધીમેશથી કહે કોઈ જર્જરિત ચોપડી.

'આ બધા ગ્રંથો છે સમાજની યાદદાસ્ત'
- એમ કહી ટપ્પ કરતું નીચે પડે કોઈ પુસ્તક.

મારા અભણ કપાળમાં શબ્દનું ટીલું.
અહીં અક્ષર છે, ધર્મ - 
જે ખંડિત કરતો નથી કશું,
જે બનતો નથી કદી પશુ.
બે પૃષ્ઠ વચ્ચેથી નીકળી તે 
કોઈનાં ઘર કે સપનાં સળગાવતો નથી.
નથી ભોંકતો કોઈને છૂરો.
અહીં મંદિરની જગાએ મૂકો મસ્જિદની ચોપડી 
તો બકરી યે કરે નહિ બેં,
એવું રામરાજ્ય છે!
અહીં એકે અક્ષર નથી ધર્માન્ધ.
અહીંથી જ ઊગે છે સૂર્ય 
જે અજવાળે છે ભીતરી બ્રહ્માંડ...

ચાચા ગાલિબ એના દીવાનમાંથી 
ડોકિયું કરી પૂછે: 'તું કોણ ?'
તો હોઠ બોલી ઊઠે - 'હું મુસલમાન !'

મીરાં, કબીર, તુલસી, નાનક 
પૂછે તારું કયું થાનક,
જ્યાં તું ટેકવે તારું મસ્તક 
ને ભીડ પડ્યે કોને દરવાજે દ્યે તું દસ્તક?
તો હું ચીંધુ મારાં પુસ્તકની છાજલી...

ખ્રિસ્ત, બુદ્ધ કે મહાવીર મને ચીંધે દિશા 
પુસ્તકમાં જાય-આવે મારા વિચાર લિસ્સા !

મારી છાજલી રામની જન્મભૂમિ નથી;
એ તો છે વૃંદાવન,
જ્યાં વિશ્વની તમામ સુંદરતા 
ગોપી બનીને રાસ રમે 
મારું અંતર એમાં ફેરફુદરડી ભમે...

ધર્મનો ધ 
બે પુંઠા વચ્ચેથી નીકળીને 
બીજાં પુસ્તકમાં વધ કરવા નથી જતો...

તો ઉપદેશકો, હોશિયાર !
મારી છાજલી પર પુસ્તકોની કતાર.
જેમાં પ્રત્યેક ધર્મ ને મનુષ્ય પ્રતિષ્ઠિત પુરબહાર...

તમારાં કંઠીકંઠા મારા અભ્યાસ ખંડને ન અભડાવે 
બિભત્સતા મારા ખંડનાં બારણાં ન અભડાવે 
તો બસ.
આખા વિશ્વમાં સૌથી પવિત્ર જગા છે-
મારાં પુસ્તકોની છાજલી.
મારો અભ્યાસખંડ તીર્થ છે, મારાં માહ્યલાનું,
તમે આવો તો તમારું ય !

પોસ્ટ 21: ગુણવંત શાહની પ્રાર્થના

કોઈ તરસ્યા અજાણ્યા માણસને પાણી ધર્યું, એ પણ પ્રાર્થના.

કોઈ ભૂખ્યા માણસને અડધો રોટલો આદરપૂર્વક આપ્યો, એ પણ પ્રાર્થના.

કોઈ ગંદી ભોંય પર સફાઈ કરી, એ પણ પ્રાર્થના.

ક્રોધે ભરાયો ત્યારે મૌન જાળવ્યું, એ પણ પ્રાર્થના.

કોઈને ભૂલથી ખલેલ પહોંચાડી ત્યારે, 

ખરા દિલથી 'સૉરી' કહ્યું, એ પણ પ્રાર્થના.

કોઈ પર ઉપકાર કર્યા પછી વાત ખાનગી રાખી, એ પણ પ્રાર્થના.

કોઈ સજ્જનનો પક્ષ લેતી વખતે,

મુસીબત વેઠીને પણ મક્કમતા બતાવી, એ પણ પ્રાર્થના.

કોઈ જગ્યાએ વેરવિખેર પડેલું પ્લાસ્ટિક વીણી લીધું, એ પણ પ્રાર્થના.

અજાણ્યા માંદા માણસને રાહત પહોંચાડી, એ પણ પ્રાર્થના.

માંસાહાર કરવાનું ટાળ્યું, એ પણ પ્રાર્થના.

ચાલતી વખતે મંકોડા પર પગ ન પડે તેની કાળજી રાખી, એ પણ પ્રાર્થના.

વાંદા મારવાની દવા છાંટવાને બદલે ઘરમાં સ્વચ્છતા જાળવી, એ પણ પ્રાર્થના.

પરનિંદા થતી હોય, ત્યારે તેમાં રસ લીધા વિના મૌન જાળવ્યું, એ પણ પ્રાર્થના.   

- ગુણવંત શાહ 

પોસ્ટ 20: કોલેજ લાઈફમાં કરવા જેવું...

પોસ્ટ 19: સજ્જતા અને સજ્જનતાનો સરવાળો

એ. યુ. સર્વદી. અનવર સર. 
સાચા શિક્ષક અને સારા માણસ.


ધોરાજીની એકવખતની ખ્યાતનામ સ્કુલ એ.ઝેડ. કનેરીયાના અંગ્રેજીના ભુતપુર્વ ટીચર.

આ નવું વર્ષ એમને મળીને શરુ થયાનો આનંદ.

હું જ્યારે ત્યાં હોસ્ટેલમાં રહીને ભણતો ત્યારે રીશેષમાં એમની સાયકલ લઇને મારા મામાના ઘરે જતો. 
બહુ સરસ હાર્મોનીયમ વગાડે, અને મારા જેવા સંગીતપ્રેમીઓને મોટીવેટ કરી પ્રાર્થના સમિતીમાં રાખે.

 નિરાંતે બોલે, સરસ સમજાવે, 
ગુસ્સે થાય તોય અવાજ નીચો જ રાખે. 
રાડો પાડીને બધાની હાજરીમાં વિદ્યાર્થીને ઉતારી પાડવાને બદલે એકલા મળી, સમજાવીને, વિદ્યાર્થીનો આત્મવિશ્વાસ વધારે. 

વ્યવસ્થિત પહેરવેશ, કોઇપણ જાતનું વ્યસન નહી, 
સમયપાલન અને પરફેક્શનનાં આગ્રહી. 
ખાલી વ્યવસાયે જ નહી, પણ સ્વભાવે શિક્ષક. 


માણસ તરીકેની, શિક્ષક તરીકેની ફરજો સરસ રીતે નીભાવ્યાનો સંતોષ એમનામાં અત્યારે વરતાય. 


સાહેબને મોટા થવાનો જરાય મોહ નહી. કામથી કામમાં માને. 
મારી તારીમાં તો એને જરાય રસ નહી. એમને મન એમના વિદ્યાર્થીઓ જ એમની મહામૂડી. 

કશુંક ખોટું કે ખરાબ થતું હોય ત્યારે બીજાના દુ:ખે દુખી થઇ, બળતરા કરે એવો જીવ. 
મારે શું? અને મારું શું? થી જોજનો દુર. 
ફક્ત જાતીએ નહી, દીલથી ફકીર. સાચા અર્થમાં વિદ્યાર્થીઓના મુજાવીર. 

સુપેડી સોમનાથ મહાદેવની પુજા પછી આ ઓલીયા ઇન્સાનની ચેતનાથી રુબરું થઇ આ નવું વર્ષ શરું કર્યાનો હરખ.

પોસ્ટ 18 : Happy New Year - નવા વર્ષે જાતને પાંચ પ્રોમિસ

Phulchhab - 28th Dec. 2016

કારતક મહિને ડાહ્યા થઈને કશુંક નવું અને સારું કરવાના કે કંઈક ખરાબ અને જૂનું મુકવાના પોતાને આપેલા પ્રોમિસને પાળવા આ આવતો જાન્યુઆરી રિમાઇન્ડર મન્થ બની શકે. નવા વર્ષે કશુંક નવું કરવાનું મન થાય. ઘણું એવું હોય કે જે જાણતા હોઈએ, સમજતાં હોઈએ પણ છતાં અમલ કરવાનું, જાતમાં જાતે ઉતારવાનું રહી જતું હોય. આવી બાબતોને નવા વર્ષના રીજોલ્યુસન કે સંકલ્પ સ્વરૂપે નક્કી કરી અમલમાં મુકવા મથતા રહેવાની મજા છે. મોટાભાગના આવા લેવાયેલા સંકલ્પો સમયની સાથે ભુલાય જતા હોય છે. છતાં આરંભે શૂરા થઈને પણ થાય એટલું કરવાનો ચાન્સ જરૂરથી લેવાય. મોટેભાગે આવા વખતે સંકલ્પ મોટા અને જાજા લેવાય જતા હોય છે. આપણે એકસામટે બધું'ય કરી નાખવું હોય છે. ઝટ સારું થઇ જવું હોય છે. અને આથી જ આ નવા વર્ષે લેવા જેવા નાના પણ નાજુકડા અને ઓછા પણ અફલાતૂન સંકલ્પો તરફ નજર નાખીએ.

એક, આ આખું વર્ષે વીકમાં એકાદ-બે વાર સંતાનોને સ્કૂલે મુકવા તેડવા જવા નો સંકલ્પ લેવા જેવો. ખુદની આ બાબતે જવાબદારી જ ફિક્સ કરી નાખવાની. શક્ય હોય તો વાર પણ નક્કી કરી શકાય. જેમકે બુધ ને શનિ હું બાળકોને નિશાળે મુકવા કે તેડવા અથવા મુકવા અને તેડવા જઈશ. આના ઘણા ફાયદા છે, જેની વાતો કરવા કરતા અનુભવ કરવો સારો. નક્કી કરશો તો બધું જ થશે. ઉઠાય પણ જવાશે, યાદ પણ રહી જાશે. કરો કંકુના.

બે, આવતા વર્ષે વીકમાં એકાદ-બે દિવસ, આખો કે અડધો દિવસ, ગામમાં ને ગામમાં કોઈ કામકાજે કે ઓટલા ઘસવા જવા સાયકલનો ઉપયોગ કરવાનું શરુ કરવા જેવું. સાદી સીધી સાયકલ લઇ લેવાની અને નીકળી પડવાનું. આમાં પણ દિવસ નક્કી કરી નાખવાના કે સોમ બુધ શનિ બપોર પછી હું જ્યાં પણ જઈશ ત્યાં સાયકલ પર જ જઈશ. રસ્તામાં ધીમે ધીમે પસાર થતી વખતે નિરાંતે બધું જોતા જવાનું, કસરત થઇ જશે, પ્રદુષણ નિયત્રંણમાં આપણું પ્રદાન થશે, પૈસા બચશે અને સૌથી સારું કે મજા આવશે. જાતને મોટીવેટ કરી પ્રોમિસ આપી કરી દો ચાલુ. બાકી બધું આપમેળે ગોઠવાઈ જશે.         

ત્રણ, નવા વર્ષે અઠવાડિયે એક દિવસ ઘરમાં સૌ કોઈએ કે આપણે એકલાએ ડિજિટલ ફાસ્ટ રાખવાનું શરુ કરવું. ડિજિટલ ફાસ્ટ એટલે એવો ઉપવાસ કે જેમાં તે દિવસે કોઈ પણ ડિજિટલ ટેક્નોલોજિકલ સાધનોનો ઉપયોગ નહિ કરવાનો. મોબાઈલ ફોન બંધ, ઇન્ટરનેટ બંધ, લેપટોપ ટેબલેટ બંધ, ટીવી બંધ અને આ બધું બંધ એટલે સોશીયલ મીડિયા સાઈટ અને એપ્લિકેશન પણ બંધ. બસ જાત અને પરિવાર સાથે રહેવાનું. એકલા કે એકબીજાની સામે બેસી, જોઈ, આંખમાં આંખ પરોવી વાતો કરવાની, વાંચવાનું, ફરવાનું, બેસવાનું, રાંધવાનું, ખાવાનું અને કઈ જ કરવાનું મન ન થાય તો બસ એમ ને એમ રહેવાનું. બહુ મજા આવશે. અઠવાડિયે એકાદ દિ બીજાથી ડીસકનેક્ટ થવાથી કંઈ ખાટુંમોળું નહિ થઇ જાય. ઉલટાનું નિરાંત રહેશે, વિચારવાનો સમય મળશે. અનુભવ કરવા જેવો છે.

ચાર, નવા આખા વર્ષમાં ગમતી જાણીતી અંગત નજીકની દશ બાર વ્યક્તિને ખાલેખાલી, કશા જ કારણ કે સ્વાર્થ વગર પત્ર લખી મોકલવા, સાથે તેમને અનુરૂપ કે જરૂરી ભેટ પણ મોકલવાનું નક્કી કરો. ભેટ મોંઘી કે પત્રમાં લખાયેલા શબ્દો સાહિત્ય કક્ષાના હોવાની જરાય જરુર નથી. આપણા મનમાં એમના વિષે જે કાંઈ પણ છે પણ કહી કે પ્રદર્શિત થઇ શક્યું નથી તે જ આપણી જ સ્ટાઈલમાં એમને પહોંચાડવાનો બસ પ્રામાણિક પ્રયત્ન કરવાનો છે. અહીંયા કોઈ કામ કઢાવવાનો કે બટરપોલિશ કરવાનો હેતુ ના હોવો જોઈએ, બસ એમની સાથે મજા આવતી હોય, લાગણી હોય તેને અત્યાર સુધી ક્યારેય થેન્ક યુ કે વાહ નથી કહેવાણું એને આવી સરપ્રાઈઝ આપવાની બહુ મજા આવશે, એમને અને આપણને બંનેને. તો આપી દો જાતને દિલથી નીકળેલા શબ્દો એમના દિલ સુધી પહોંચાડવાનું પાકું પ્રોમિસ.

અને પાંચ, ઉપરના આ ચાર લેવા જેવા સંકલ્પોને પાર પાડવા એ આવતા વર્ષ માટેનો પાંચમો સંકલ્પ. ખાલી વાતો નહિ, કોઈ બહાના નહિ. થોડુંક જ છે પણ જરા હટકે છે. થઇ શકે એવું છે અને એટલે જ આ પાંચમો સંકલ્પ એ આ પાંચયમાં સૌથી વધુ મહત્વનો છે. જાજુ નથી કરવું પણ આ જરાક થાય એ માટે સજાગ રહેવા માટેનો આ પાંચમુ જાતને પ્રોમિસ બહુ જરૂરી છે. અને સૌથી પહેલી અગ્રતા પણ આ પાંચમાને જ આપવાની છે! અનુભવ જણાવજો. 

હેપી ન્યુ યર.